karadelik
karadelik

En basit haliyle tanımlayacak olursak, kara delik; olay ufkuna giren hiçbir şeyin, hatta ışığın bile kendisinden kaçamadığı, (Görelilik kuramına göre hiçbir şey ışıktan hızlı hareket edemez. Dolayısıyla ışık kaçamıyorsa hiçbir şey de kaçamaz.) devasa kütleli kozmik cisimdir. Bu yönüyle bilimkurgu filmleri için müthiş bir konu olabilir. Terim olarak kara deliğin ortaya çıkışı çok da eskiye dayanmaz. Yaklaşık olarak yarım yüzyıl önce Amerikalı bilim insanı John Wheeler tarafından bu terim bilim dünyasına sunulmuştur. Ancak kara deliklerin cisimsel olarak varlıklarının ilk tespitleri çok daha eskiye dayanmaktadır.

Kara delikleri tür olarak üç gruba ayırabiliriz. İlki; bigbang yani büyük patlamanın ardından, evrenin yeni doğduğu dönemlerde oluşan küçük kütleli ilksel karadeliklerdir. Günümüze kadar varlıkları muhtemelen son bulmuştur. İkinci olarak Güneşimizin kütlesinden en az 25 kat büyük kütleli yıldızların, süpernova dediğimiz müthiş patlama sayesinde ölümleri ile oluşan yıldız karadelikleridir.

İnsanlar gibi yıldızların da bir yaşam döngüleri vardır. Onlar da doğar, büyür ve ölürler. Ancak her yılıdızın ölümü aynı değildir. Örneğin Güneşimiz gibi çok da büyük olmayan bir yıldızın ölümü ile ondan onlarca kat büyük bir yıldızın ölümü farklı olacaktır ve farklı sonuçlar doğacaktır. Ömrünü tamamlamış bu devasa boyuttaki yıldızın dış katmanları süpernova patlamasıyla uzaya püskürürken, çekirdeğinin kendi içine çökmesiyle, uzayın açgözlü cisimleri olan yıldız kara delikleri meydana gelir.

Üçüncü kara delik çeşidimiz de, galaksilerin merkezlerinde bulunan dev kara deliklerdir. Galaksimiz Samanyolu’nun merkezinde de ”Sagittarius A” diye isimlendirdiğimiz bu çeşit bir kara delik mevcuttur. Bu kara delik evimiz Dünya’dan yaklaşık 26000 ışık yılı uzaklıkta yer almaktadır. Oldukça parlak ve müthiş bir radyo kaynağıdır. Kütlesi yaklaşık 4 milyar Güneş kütlesine eşittir. Galaksilerin merkezlerinde yer alan bu kara delikler, konumları itibariyle yeterince büyük bir beslenme ağına sahip olduklarından maddeleri yuttukça daha da yoğunlaşırlar. Bu kara deliklerin oluşumu tam olarak bilinmemektedir.

Galaksilerin merkezinde bulunan dev kara delikten içeri girersek ne olur? Bir astronotun bu kara deliğin içine girdiğini hayal edelim. Başına neler gelir? Astronotumuz için kaçınılmaz son ölüm olacaktır. Zaten olay ufkuna giremeden yüksek radyasyon vs. gibi etkenlerden ötürü çoktan son nefesini vermiş olacaktır. Ancak bu etkenlerden kurtulduğunu farzedelim. Astronotumuzun bu kara deliğin tüm kütlesinin toplandığı sonsuz yoğunluk noktası olan ”tekilliğe” doğru ilerlediğini düşünelim.

Tekilliğin çevresinde, kaçışın olmadığı, astronotumuz için geri dönüşü imkansız hale getiren ”olay ufku” yer alır. Dev kara deliklerin olay ufkundan tekilliğe doğru ilerlerken, bilim insanlarının ”spagettileşme” dediği olay gerçekleşmeye başlar. Bu terimi ilk olarak ortaya İngiliz astrofizikçi Sir Martin Rees atmıştır. Yani bir çeşit esneme hareketi… Astronotumuz, vücudunun kara deliğe yakın olan tarafından (Çünkü kara deliğe yakın olan tarafı daha çok çekim kuvvetine maruz kalır.) spagetti şeklinde uzayıp, esnerken atomaltı parçacıklarına kadar parçalanır. Ben bunun oldukça acı verici bir süreç olacağı kanısındayım.

Bu olay yıldız kara delikleri için biraz daha farklı gerçekleşir. Yıldız kara deliklerinden içeri girerken olay ufkuna girmeden spagettileşme olayı başlar. Ancak dev kara deliklerden içeri giriş yukarıda anlattığım gibi olur. Yani, olay ufkundan girdikten sonra tekilliğe doğru yol alana kadar astronotumuz için spagettileşme olayı gerçekleşmeyebilir.

Bir kara deliğin ölümü mümkün mü? İngiliz fizikçi Stephen Hawking’in ortaya attığı, kendi ismi ile anılan ”Hawking ışıması” adlı teoriye göre bu mümkün. Bu teoriye nasipse ileride detaylı bir şekilde değineceğim.

Bir kara delik sahip olduğu kütle çekiminin büyüklüğünden dolayı uzayı bükerek, binlerce ışık yılı uzaklıktan gelen bir ışığın bile yolunu saptırır. Buna ”kara delik kütleçekimsel merceklenmesi” denir. Bu konuyu da ayrı bir başlık altında daha sonraki yazılarımda ele alacağım inşallah. Şimdilik hoşça kalın 🙂

Helal!
Helal! Bayıldım! Haha! Vay be! Üzüldüm! Kızdım
4

8 YORUMLAR

BİR CEVAP BIRAK

Lütfen yorumunuzu girin
Lütfen isminizi girin